Hồi hướng là gì — và có mất phước không?
Pattabbā’ti patti; pattiyā dānaṃ pattidānaṃ — phần phước mình đã có gọi là patti; đem phần phước ấy cho người khác gọi là phước hồi hướng (pattidānakusala).
Hồi hướng phần phước bố thí, giữ giới, hành thiền… của mình đến ông bà, cha mẹ, thầy tổ, thân quyến đã quá vãng, và tất cả chúng sinh.
Chính tác ý trong đại thiện tâm khi hồi hướng đến người đã khuất, hoặc chia phần phước đến người đang sống.
Hỏi: hồi hướng cho càng nhiều người, phần phước của mình có bớt đi không? Đáp: không — càng hồi hướng rộng, phước càng thêm xán lạn, vững chắc, lại có thêm phước hồi hướng. Như người có ngọn đèn đang cháy, cho mồi sang càng nhiều ngọn đèn khác, ánh sáng càng lan rộng mà đèn mình không tối đi.
Hoan hỷ — “Sādhu! Sādhu! Lành thay!”
Người nhận phần phước khởi đại thiện tâm hoan hỷ, nói lên “Sādhu! Sādhu! — Lành thay! Lành thay!”, gọi là phước hoan hỷ (pattānumodanākusala). Hai phước này luôn đi đôi: một bên cho, một bên hoan hỷ nhận.
| Tâm khi nói “Sādhu” | Phước hoan hỷ |
|---|---|
| Đại thiện tâm thọ xả, không hoan hỷ nhiều — chỉ nói theo người khác | Không được trọn vẹn |
| Đại thiện tâm thọ hỷ, vô cùng hoan hỷ | Được trọn vẹn |
| Đại thiện tâm thọ hỷ hợp trí tuệ, vô cùng hoan hỷ | Hoàn toàn trọn vẹn |
Thấy người khác đang bố thí, giữ giới, hành thiền; thấy tên thí chủ trên vật cúng dường, trên kinh sách ấn tống — rồi vô cùng hoan hỷ.
Thí chủ dâng chùa, cúng dường xong, nói lời chia phần phước đến người dự lễ, bà con, bạn hữu — người nghe hoan hỷ “Sādhu!”.
Hai cách hồi hướng và các câu hồi hướng
Đến thân quyến đã quá vãng — lâu hay mau đều được, không giới hạn.
Đến tất cả chúng sinh muôn loài.
📿Câu hồi hướng đầy đủdùng sau khi làm phước, nhất là sau khi nghe pháp
Imaṃ puññabhāgaṃ mātā-pitu-ācariya-ñāti-mitta-samūhānañceva sesasabbasattānañca devatānañca ārakkhadevatānañca visesato guṇavantānañca dema, sabbepi te puññapattiṃ laddhāna sukhitā hontu, dukkhā muccantu sabbattha.
“Chúng con thành tâm hồi hướng phần phước thanh cao này đến ông bà, cha mẹ, thầy cô, bà con thân quyến, bạn hữu, cùng tất cả chúng sinh muôn loài, toàn thể chư thiên, chư thiên hộ trì chúng con, đặc biệt đến các bậc ân nhân. Sau khi hoan hỷ nhận phần phước này, cầu mong tất cả quý vị được an lạc, thoát khỏi mọi cảnh khổ ở khắp mọi nơi.”
Vua Bimbisāra và thân quyến ngạ quỷ
Thời Đức Phật Phussa, một nhóm thân quyến của vua hộ độ chư Tăng nhưng tự lấy đồ ăn của Tăng dùng, lại đốt nhà bếp — tạo ác nghiệp trộm cắp của Tăng; sau khi chết sinh vào địa ngục.
Ra khỏi địa ngục, họ làm ngạ quỷ đói khát, đến hỏi khi nào có người hồi hướng. Đức Phật Kassapa dạy: hãy chờ đến thời Đức Phật Gotama, khi vua Bimbisāra — thân quyến xưa — làm phước rồi hồi hướng.
Vua Bimbisāra chứng Nhập lưu, thỉnh Đức Phật về cung làm đại thí; nhưng vua mải nghĩ chỗ xây chùa nên không hồi hướng. Đêm ấy, ngạ quỷ thất vọng kêu khóc quanh cung điện.
Đức Phật giải thích; vua thỉnh Ngài lần nữa. Mỗi lần tự tay dâng món ăn, y phục, vua nói: “Idaṃ me ñātīnaṃ hotu” — xin cho phước này đến thân quyến của tôi. Ngạ quỷ hoan hỷ “Sādhu!”, liền có vật thực, nước tắm, y phục, lâu đài như chư thiên.
Nhờ oai lực Đức Phật, vua tận mắt thấy thân quyến thoát khổ. Sau bữa thí, Đức Phật thuyết bài kệ Tirokuḍḍa (12 kệ), trong đó có câu: Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo — cầu cho phước này đến thân quyến các con, cầu cho thân quyến được an lạc.
Mẹ tiền kiếp của Ngài Sāriputta
🙏Nữ ngạ quỷ từng là mẹ Ngài SāriputtaChú giải Petavatthu — Sāriputtattheramātupeta
Năm kiếp trước, bà là vợ một vị Bà-la-môn giàu có, nhân từ, ngày ngày tự tay bố thí. Một lần chồng đi xa, dặn bà giữ nếp bố thí của gia đình; bà không làm, còn mắng nhiếc người đến xin bằng những lời thô tục, độc địa. Sau khi chết bà làm nữ ngạ quỷ đói khát, sống nơi bãi tha ma, phải ăn những thứ dơ bẩn — đúng như lời bà từng mắng người.
Bà tìm đến Ngài Sāriputta xin Ngài làm phước hồi hướng. Ngài bàn với các Ngài Mahāmoggallāna, Anuruddha, Mahākappina. Biết chuyện, vua Bimbisāra cho xây bốn cốc đủ bốn món vật dụng dâng đến Ngài Sāriputta; Ngài lại dâng bốn cốc ấy đến chư Tăng bốn phương có Đức Phật chủ trì, rồi hồi hướng đến mẹ tiền kiếp. Bà hoan hỷ “Sādhu!”, liền thành thiên nữ xinh đẹp, hào quang sáng ngời.
Một vị A-la-hán đại trí tuệ vẫn cần làm phước rồi hồi hướng mới cứu được mẹ — không có “cứu thay” nào khác. Và phước hồi hướng ấy đến được nhờ vật thí dâng lên bậc thọ thí có giới đức, cùng tâm hoan hỷ của chính người nhận.
Khi nào hồi hướng thành tựu?
Thí chủ có đại thiện tâm trong sạch hồi hướng phần phước của mình.
Ngạ quỷ sống nhờ người khác cho (paradattūpajīvikapeta), sống gần loài người, biết và hoan hỷ.
Có đức cao thượng: Đức Phật, chư A-la-hán, chư Tăng giới đức trong sạch.
| Thân quyến đã sinh vào | Nhận được phần bố thí hướng đến? |
|---|---|
| Địa ngục · súc sinh | ❌ Sống với món ăn của cõi ấy — không tương ưng xứ |
| Cõi người · cõi trời | ❌ Sống với món ăn của cõi ấy — không tương ưng xứ |
| Ngạ quỷ | ✅ Sống nhờ món ăn bạn bè, bà con hướng cúng — tương ưng xứ |
Nếu người thân ấy không sinh vào cõi ngạ quỷ thì những bà con khác ở cõi ấy hưởng; và “không có trường hợp” cõi ấy trống vắng bà con suốt thời gian dài. Hơn nữa: Api ca, brāhmaṇa, dāyakopi anipphalo — “này Bà-la-môn, người bố thí không phải không có hưởng quả”.
Vì sao cõi người thuận lợi nhất — và ai có thể hoan hỷ nhận
Sách lưu ý: ba phước bố thí – hồi hướng – hoan hỷ thuận lợi nhất cho con người ở Nam Thiện Bộ Châu.
| Chúng sinh | Tình trạng |
|---|---|
| Phạm thiên vô sắc (4 tầng) | Chỉ có tâm, không có thân — hưởng quả thiền vô sắc |
| Phạm thiên sắc giới (15 tầng) | Có thân tâm — hưởng quả thiền sắc giới |
| Vô tưởng thiên | Chỉ có thân, không có tâm suốt 500 đại kiếp |
| Chư thiên dục giới (6 tầng) | Hưởng quả an lạc của đại thiện nghiệp |
| Bốn ác đạo | Đang chịu quả khổ của ác nghiệp |
| Con người | Có cả quả lành lẫn quả khổ — có cơ hội tạo ba-la-mật, tạo phước rồi hồi hướng, chia phước |
Đó là những chúng sinh sống gần loài người, có cơ hội hay biết để hoan hỷ “Sādhu!” nhận phần phước hồi hướng chung. Với ngạ quỷ, phước hoan hỷ ấy cho quả thoát kiếp ngạ quỷ, sinh làm chư thiên cõi dục.
Quả của phước hoan hỷ — người bạn của bà Visākhā
Bà Visākhā cùng 500 bạn định đi chơi công viên, rồi đổi ý vào chùa Jetavana nghe pháp. Người hầu bỏ quên tấm choàng quý mahālatā ở giảng đường; bà không lấy lại mà dâng để bán làm chùa — không ai đủ sức mua, bà tự mua lại với giá ấy.
Theo lời Đức Phật, bà xây chùa ở phía Đông kinh thành Sāvatthī do Ngài Mahāmoggallāna trông coi: hai tầng, 1.000 phòng, chín tháng hoàn thành; dâng đến chư Tăng bốn phương.
Bà nói với các bạn: “Phước tôi tạo khi xây ngôi chùa này, xin các bạn hoan hỷ — tôi chia phần phước đến các bạn.” Các bạn đồng thanh: “Aho sādhu!” Một người bạn vô cùng hoan hỷ.
Người bạn ấy chết, sinh làm thiên nữ trong lâu đài cao 16 do tuần, sáng tỏa 100 do tuần, có hồ sen. Ngài Anuruddha lên cõi trời hỏi; thiên nữ kể lại và cho biết bà Visākhā đã làm hoàng hậu của vua trời Sunimmita cõi Hóa Lạc.
Theo Chú giải Vimānavatthu, Vihāravimāna.
Sau khi Đức Phật dạy “Pháp thí thắng mọi thí” (Bài 4), vua trời Sakka bạch: pháp thí cao thượng như vậy, xin cho chư thiên được phần. Đức Phật dạy chư tỳ-khưu: từ nay, sau khi nghe pháp, đàm đạo pháp, dù chỉ nói lời tùy hỷ, hãy hồi hướng phần phước đến tất cả chúng sinh.
Làm phước — hồi hướng — hoan hỷ
Đừng như vua Bimbisāra lần đầu: làm phước xong nhớ hồi hướng. Và khi nghe ai chia phước, hãy “Sādhu!” với tâm vui thật sự. Bài 8 học phước nghe pháp.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Hồi hướng cho nhiều người thì phước của mình có giảm không? Sách dùng ví dụ gì?
Không giảm mà càng thêm xán lạn, lại có thêm phước hồi hướng — như ngọn đèn mồi sang nhiều ngọn đèn khác, ánh sáng lan rộng mà đèn mình không tối đi.
2Khi nào phước hoan hỷ được hoàn toàn trọn vẹn?
Khi nói “Sādhu!” với đại thiện tâm thọ hỷ hợp trí tuệ, vô cùng hoan hỷ. Thọ hỷ không hợp trí: trọn vẹn; thọ xả, chỉ nói theo: không trọn vẹn.
3Vì sao thân quyến ngạ quỷ kêu khóc quanh cung điện vua Bimbisāra?
Vì sau bữa đại thí đầu tiên, vua mải nghĩ chỗ xây chùa nên không hồi hướng; họ đã chờ từ thời Đức Phật Kassapa nên vô cùng thất vọng.
4Theo AN 10.177, thân quyến sinh vào cõi nào thì nhận được bố thí hướng đến? Người cho có được quả không?
Chỉ cõi ngạ quỷ là tương ưng xứ. Nếu thân quyến ấy không ở đó thì bà con khác ở cõi ấy hưởng; và người bố thí không phải không có hưởng quả.
5Người bạn của bà Visākhā được quả gì nhờ phước hoan hỷ?
Sinh làm thiên nữ cõi Tam Thập Tam trong lâu đài cao 16 do tuần, sáng tỏa 100 do tuần, có hồ sen, nhạc trời, hương trời — chỉ nhờ hoan hỷ phần phước dâng chùa Pubbārāma mà bà Visākhā chia đến.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển V: Phước-Thiện — 6. Phước thiện hồi hướng; 7. Phước thiện hoan hỷ (anumodanā và pattānumodanā, tích Tirokuḍḍapetavatthu, tích Sāriputtattheramātupeta, hồi hướng thành tựu, kinh Jāṇussoṇī, phước bố thí và hồi hướng, câu hồi hướng, tích Vihāravimāna, Sakka hỏi 4 câu).
- Kinh Jànussoni (AN 10.177) — HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral).
- Chú giải Petavatthu: Tirokuḍḍapetavatthu, Sāriputtattheramātupeta; Chú giải Vimānavatthu: Vihāravimāna; Chú giải Pháp Cú: Sakkapañhavatthu.
Ghi chú: lời mắng nhiếc của mẹ tiền kiếp Ngài Sāriputta và cảnh khổ của ngạ quỷ trong sách được kể nhẹ lại.