Ba căn bản làm phước
Mười phước thiện (Bài 1) quy về ba căn bản mà Đức Phật dạy. Bài 1–4 đã học căn bản thứ nhất; bài này học hai căn bản còn lại.
| Làm phước như thế nào | Sau khi chết (theo AN 8.36) |
|---|---|
| Bố thí, giới đức, tu tập — quy mô nhỏ | Sinh làm người không may mắn |
| Bố thí, giới đức quy mô vừa, chưa đạt tu tập | Sinh làm người có may mắn |
| Bố thí, giới đức quy mô to lớn, chưa đạt tu tập | Sinh cộng trú với chư thiên sáu cõi trời dục giới, từ Tam Thập Tam đến Tha Hóa Tự Tại |
Kinh kể rằng Thiên chủ Sakka ở Tam Thập Tam, do làm thật nhiều phước bố thí và giới đức, vượt hơn chư thiên cõi ấy trên mười điểm như tuổi thọ, dung sắc, an lạc, danh tiếng… — nối với câu chuyện Sakka “nghèo” ở Bài 4.
Giới là nền tảng — như mặt đất
Trạng thái giữ gìn cho thân và khẩu trong sạch, ngăn thân hành ác và khẩu nói ác không cho phát sinh.
Trạng thái làm nền tảng cho định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến phát sinh.
Sách ví: như mặt đất tốt màu mỡ làm nơi nương nhờ cho cây cỏ và muôn loài sinh trưởng, giới trong sạch trọn vẹn làm nơi nương nhờ cho mọi thiện tâm — từ dục giới, sắc giới, vô sắc giới cho đến Thánh đạo tâm.
Chi tiết về giới đã học ở Chủ đề 3 · Bài 1; năm lợi ích của người giữ giới (DN 16) ở Chủ đề 3 · Bài 2.
Các loại giới — và chỗ hơn nhau
| Giới của người tại gia | Tính chất | Học kỹ ở |
|---|---|---|
| Ngũ giới | Thường giới của mọi người — dù thọ trì hay không, phạm điều nào là tạo ác nghiệp điều ấy | Chủ đề 3 · Bài 2–7 |
| Bát giới Ājīvaṭṭhamaka | Cũng xem như thường giới (thêm chánh mạng) | Chủ đề 3 · Bài 8 |
| Bát giới uposatha | Thọ trì đặc biệt hơn ngũ giới | Chủ đề 3 · Bài 9 |
| Cửu giới uposatha | 8 điều giới + điều thứ 9 rải tâm từ đến chúng sinh khắp mười phương → được cả phước giữ giới lẫn phước hành thiền, nên cao quý hơn bát giới | |
| Thập giới tại gia | Thêm điều thứ 10: tránh nhận vàng bạc, tiền bạc, châu báu… trong thời gian phát nguyện → cao quý hơn bát giới và cửu giới |
Tiền bạc là nhu cầu thiết yếu của người tại gia. Người có đức tin đặc biệt phát nguyện thọ thập giới trong một thời gian ngắn: bề ngoài vẫn là cận sự, nhưng nội tâm thực hành như vị sa-di, không đụng đến vàng bạc trong suốt thời gian ấy.
Ba phước, ba căn — mỗi phước có pháp nghịch riêng
Sách nêu “tính chất” của từng phước theo lối Vi Diệu Pháp. Đặt ba phước cạnh nhau sẽ thấy một mô hình đẹp: mỗi phước đối trị một bất thiện căn.
| 🎁 Bố thí | 🛡️ Giữ giới | 🧘 Hành thiền | |
|---|---|---|---|
| Trạng thái | Đem của cải, hiểu biết cho người | Làm nền tảng cho thiện pháp | Làm cho thiện pháp phát triển |
| Phận sự | Diệt tâm tham, keo kiệt | Diệt sự phạm giới | Diệt bất thiện pháp |
| Quả hiện hữu | Đầy đủ đời này, hỗ trợ giải thoát | Thân, khẩu trong sạch | Thực hành đúng phương pháp |
| Nhân gần | Đức tin nơi người thọ thí | Hổ thẹn, ghê sợ tội lỗi (hiri, ottappa) | Hiểu biết đúng trong tâm (yonisomanasikāra) |
| Pháp nghịch | Tâm tham | Tâm sân | Tâm si |
| Pháp hỗ trợ | Vô tham | Vô sân | Trí tuệ |
📘 Thuật ngữ: sách của Ngài Hộ-Pháp dịch yoniso manasikāra là hiểu biết đúng trong tâm (theo thật tánh các pháp), ayoniso manasikāra là hiểu sai trong tâm. Theo Vi Diệu Pháp, manasikāra là tác ý (tác ý tâm sở), nên yoniso manasikāra là như lý tác ý — cách dịch HT. Minh Châu dùng khi trích kinh. Chữ “tác ý” này khác với “tác ý” (cetanā, theo VDP là tư) trong sách.
Thấy tâm bủn xỉn — hãy cho. Thấy tâm muốn làm tổn hại — hãy giữ giới. Thấy tâm mờ mịt, lầm lạc — hãy hành thiền. Ba phước không thay thế nhau mà bổ sung cho nhau.
Hành thiền là gì — thiền định và thiền tuệ
Kusaladhamme bhāveti uppādeti vaḍḍhatī’ti bhāvanā — trạng thái làm cho thiện pháp bậc cao phát sinh lên lần đầu, rồi làm cho thiện pháp ấy phát triển, tăng trưởng, gọi là phước hành thiền (bhāvanākusala).
Định tâm an trú trong một đề mục duy nhất — đối tượng chế định (paññatti). Chế ngự năm pháp chướng ngại bằng năm chi thiền, dẫn đến 5 bậc thiền sắc giới, 4 bậc thiền vô sắc giới; an trú, hưởng an lạc trong thiền.
Trí tuệ thấy rõ thật tánh sắc pháp, danh pháp — đối tượng chân nghĩa (paramattha); thấy sinh diệt, vô thường, khổ, vô ngã, dẫn đến 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả, Niết-bàn.
Ở cả hai pháp hành, sách đều khuyên: học hiểu đối tượng trước, rồi tìm đến vị thiền sư uyên thâm pháp học, đầy đủ kinh nghiệm pháp hành để nương nhờ học phương pháp.
Thiền định — 40 đề mục và năm chi thiền
Hành giả học rõ 40 đề mục, chọn một đề mục hợp với bản tính riêng của mình. Bảng đầy đủ đề mục nào dẫn đến bậc thiền nào đã học ở Chủ đề 4 · Bài 10; tóm gọn thành ba nhóm:
Chỉ đến cận định, vẫn là dục giới thiện tâm — như niệm ân đức Phật, Pháp, Tăng, niệm sự chết.
Đến an định, chứng các bậc thiền sắc giới.
Mỗi đề mục chỉ dẫn đến một bậc thiền vô sắc riêng biệt.
Năm chi thiền chế ngự năm pháp chướng ngại
Các bậc thiền bỏ dần chi thiền thô, người trí chậm (5 bậc) và người trí sắc bén (4 bậc): xem Chủ đề 4 · Bài 3.
Thiền tuệ — tứ niệm xứ với 21 đối tượng
| Niệm xứ | Số đối tượng | Gồm | Thuộc |
|---|---|---|---|
| Thân | 14 phần | Hơi thở · bốn oai nghi · oai nghi phụ · 32 thể trược · tứ đại · 9 cách quán tử thi | Sắc pháp |
| Thọ | 1 (chia 9 loại) | Lạc, khổ, không khổ không lạc — mỗi loại nương hay không nương ngũ dục | Danh pháp |
| Tâm | 1 (chia 16 loại) | Tâm có tham, không tham; có sân, không sân; có si, không si… giải thoát, không giải thoát | Danh pháp |
| Pháp | 5 phần | Năm chướng ngại · ngũ uẩn chấp thủ · 12 xứ · thất giác chi · Tứ Thánh Đế | Sắc và danh |
Cùng là năm pháp chướng ngại: với thiền định chúng là chướng ngại cần chế ngự; với thiền tuệ chúng lại là đối tượng — khi một chướng ngại khởi lên, hành giả thấy rõ nó là danh pháp có sinh có diệt, vô thường, khổ, vô ngã.
Mỗi phần trong 21 phần đều có khả năng dẫn đến chứng ngộ Tứ Thánh Đế, trở thành bậc A-la-hán.
Mười sáu tuệ thiền tuệ — và giới hạn của “phước hành thiền”
| Tuệ | Tên | Thấy rõ |
|---|---|---|
| 1 | Phân biệt danh sắc (nāmarūpaparicchedañāṇa) | Sắc pháp, danh pháp là vô ngã — không phải ta, người, nam, nữ |
| 2 | Biết nhân duyên | Nhân duyên phát sinh mỗi sắc pháp, danh pháp |
| 3 · 4 · 5 | Thấu triệt · sinh diệt · hoại diệt | Sự diệt, rồi sự sinh diệt, rồi đặc biệt sự diệt — nên thấy vô thường, khổ, vô ngã |
| 6 · 7 · 8 · 9 | Kinh sợ · tội chướng · nhàm chán · muốn thoát | Danh sắc đáng sợ, đầy tội chướng, đáng nhàm chán; tha thiết mong thoát ra |
| 10 · 11 | Quán xét lại · xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa) | Quán lại ba trạng thái chung tìm lối thoát; rồi đặt tâm trung dung trong các hành |
| 12 · 13 | Thuận thứ · chuyển tánh (gotrabhuñāṇa) | Thuận theo các tuệ trước và 37 pháp trợ đạo; chuyển dòng từ phàm sang Thánh |
| 14 · 15 | Thánh đạo tuệ · Thánh quả tuệ | Siêu tam giới, Niết-bàn làm đối tượng; đạo tuệ diệt phiền não tùy bậc |
| 16 | Phản khán — quán xét lại thành quả (paccavekkhaṇañāṇa) | Đạo quả đã chứng, Niết-bàn đã ngộ, phiền não đã diệt và còn lại |
“Phước hành thiền” trong mười phước thiện chỉ giới hạn trong dục giới thiện tâm. Vì vậy: phần thiền định chỉ kể đến cận định; phần thiền tuệ chỉ kể từ tuệ thứ 1 đến tuệ thứ 11 (xả hành), vì các tuệ ấy còn có đối tượng danh sắc trong tam giới. Thiền sắc giới, vô sắc giới và Thánh đạo thuộc các loại thiện nghiệp cao hơn (Chủ đề 4 · Bài 10).
Nền, nhà và đỉnh
Bài 6 học hai phước tưởng nhỏ mà quả lớn: cung kính và hỗ trợ — với tích chim cú cung kính Đức Phật và cậu Uttara.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Ba căn bản làm phước là gì? Theo AN 8.36, bố thí và giữ giới quy mô lớn mà chưa đạt tu tập thì sinh về đâu?
Bố thí, giới đức, tu tập. Sinh cộng trú với chư thiên sáu cõi trời dục giới.
2Vì sao cửu giới uposatha cao quý hơn bát giới?
Vì điều thứ chín là rải tâm từ đến tất cả chúng sinh mười phương; giữ trọn cửu giới thì được cả phước giữ giới lẫn phước hành thiền.
3Mỗi phước bố thí, giữ giới, hành thiền có pháp nghịch là gì?
Bố thí — tâm tham; giữ giới — tâm sân; hành thiền — tâm si. Pháp hỗ trợ lần lượt là vô tham, vô sân, trí tuệ.
4Phân biệt thiền định và thiền tuệ theo đối tượng và kết quả.
Thiền định: một đề mục chế định, chế ngự năm chướng ngại, dẫn đến thiền sắc giới, vô sắc giới. Thiền tuệ: danh pháp, sắc pháp chân nghĩa, thấy vô thường, khổ, vô ngã, dẫn đến Thánh đạo, Thánh quả, Niết-bàn.
5“Phước hành thiền” trong mười phước thiện có giới hạn thế nào?
Chỉ trong dục giới thiện tâm: thiền định kể đến cận định; thiền tuệ kể từ tuệ thứ 1 đến tuệ thứ 11 (xả hành).
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển V: Phước-Thiện — 2. Phước thiện giữ giới (định nghĩa, các loại giới, cửu giới, thập giới tại gia, tính chất); 3. Phước thiện hành thiền (thiền định, 40 đề mục, chi thiền, tứ niệm xứ, 16 tuệ thiền tuệ, tính chất).
- Kinh Phước Nghiệp Sự (AN 8.36); Kinh Đại Bát-niết-bàn (DN 16); Kinh Niệm Xứ (MN 10) — HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral).
Ghi chú: phần giữ giới trong sách rất dài (ngũ giới, bát giới, cửu giới, thập giới) đã được học ở Chủ đề 3, nên ở đây chỉ ôn lược; phương pháp hành thiền cụ thể cần học với thiền sư.