Ba pháp hành — giới đi trước
Quyển III chỉ có một chương: Chương V · Pháp hành Giới (sīlācāra — thực hành các điều giới của mình). Phật giáo có ba pháp hành chính, mỗi pháp có bậc tam giới và bậc siêu tam giới; trong tam giới phải đi theo thứ tự:
| Pháp hành | Vị trí | Đối trị phiền não | Đưa đến |
|---|---|---|---|
| 🌱 Giới sīla | Phần đầu | Loại thô — biểu hiện ra thân, khẩu (vītikkama) | Thân khẩu trong sạch, làm nền cho định và tuệ |
| 🪷 Định samādhi | Phần giữa | Loại trung — 5 triền cái trong tâm (pariyuṭṭhāna) | 5 bậc thiền sắc giới, 4 bậc thiền vô sắc, thần thông |
| ☀️ Tuệ paññā | Phần cuối | Loại vi tế — 7 tùy miên ngủ ngầm (anusaya) | Thấy vô thường – khổ – vô ngã, chứng 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả, Niết-bàn |
Sách ví giới như mặt đất màu mỡ: cây cỏ, muông thú, loài người đều nương đất mà sinh trưởng; đất cằn thì không gì mọc nổi. Định và tuệ là những cây ăn trái mọc trên đất ấy rồi đơm hoa kết trái.
“Ví như, này các Tỷ-kheo, phàm có những hành động gì muốn làm cần phải có sức lực, tất cả những hành động ấy đều y cứ vào đất, đều an trú vào đất. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo y cứ trên giới, an trú trên giới, tu tập Thánh đạo Tám ngành…” — Kinh Sức Lực (SN 45.149), HT. Thích Minh Châu dịch.
Thế nào gọi là pháp hành giới?
Pháp hành giới là: có tác ý đồng sinh với đại thiện tâm, giữ gìn thân và khẩu tránh xa 3 thân ác nghiệp và 4 khẩu ác nghiệp, để giới của mình trong sạch, trọn vẹn.
| Tránh xa | Thành tựu thiện nghiệp | |
|---|---|---|
| Thân | Sát sinh | Phóng sinh, bảo vệ sự sống |
| Trộm cắp | Bố thí | |
| Tà dâm | Bảo vệ hạnh phúc gia đình | |
| Khẩu | Nói dối | Nói lời chân thật |
| Nói lời chia rẽ | Nói lời hòa hợp | |
| Nói lời thô tục | Nói lời dịu dàng | |
| Nói lời vô ích | Nói lời hữu ích |
Ý ác nghiệp (tham lam, thù hận, tà kiến) không nằm trong phạm vi của giới mà được đối trị bởi định và tuệ. Giới lo phần thân và khẩu — phần người khác thấy được, và cũng là phần dễ gây khổ cho mình, cho người nhất.
Bốn pháp gọi là giới
Bộ Paṭisambhidāmagga (Vô Ngại Giải Đạo) trình bày bốn pháp đều được gọi là giới:
| Tên | Là gì |
|---|---|
| Cetanāsīla tác ý giới | Tác ý tâm sở (cetanā) đồng sinh với 8 đại thiện tâm, giữ thân khẩu tránh 3 thân ác nghiệp, 4 khẩu ác nghiệp. |
| Cetasikasīla tâm sở giới | 3 chế ngự tâm sở (viraticetasika): chánh ngữ (tránh 4 lời ác), chánh nghiệp (tránh sát, trộm, tà dâm), chánh mạng (tránh nuôi mạng bằng thân, khẩu ác nghiệp). |
| Saṃvarasīla cẩn trọng giới | Giữ gìn thân, khẩu, ý không để ác tâm phát sinh — có 5 cách (Phần 5). |
| Avītikkamasīla bất phạm giới | Đã thọ giới rồi, có đức tin, biết hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi, không phạm điều giới nào, dù phải hy sinh sinh mạng. |
📘 Thuật ngữ: sách của Ngài Hộ-Pháp dịch cetanā là tác ý (tác ý tâm sở). Theo cách dịch quen dùng trong Vi Diệu Pháp, cetanā là tư (tư tâm sở), còn “tác ý” là manasikāra (tác ý tâm sở). Trang giữ chữ của sách.
Tác ý đồng sinh với thiện tâm — loại giới cần giữ gìn.
Tác ý đồng sinh với bất thiện tâm.
Tác ý đồng sinh với quả tâm, duy tác tâm — không thiện không ác.
Ba loại trên cũng theo Paṭisambhidāmagga. Chữ “giới” ở đây hiểu rộng là “tác ý”; trong đời sống tu tập, chỉ giới thiện mới là điều được nói tới.
Ba cách chế ngự ác nghiệp
Chưa thọ giới, nhưng gặp đối tượng có thể làm ác thì tự răn mình — nhờ gia giáo, trí tuệ, biết hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi.
Đã thọ quy y và ngũ giới; gặp cảnh có thể phạm thì nhớ lại điều giới đã thọ, giữ trọn dù phải hy sinh sinh mạng.
Thánh đạo tuệ diệt tận tham ái, phiền não, ác nghiệp loại nào thì loại ấy vĩnh viễn không sinh lại — của bốn bậc Thánh.
🐇Cậu Cakkana thả con thỏVí dụ gặp cảnh liền tránh · đảo Sīhaḷa
Mẹ cậu Cakkana bệnh; người anh sai cậu vào rừng bắt một con thỏ về làm thuốc. Con thỏ mắc lưới, kêu “kiri! kiri!”, run rẩy sợ chết. Nhìn nó, cậu khởi tâm bi: “Mọi chúng sinh đều muốn sống, đều sợ chết” — và thả nó về rừng, lòng nhẹ nhõm. Bị anh trách mắng, cậu đến bên mẹ phát lời chân thật: “Từ khi sinh ra đến nay con chưa từng cố ý giết một chúng sinh nào. Do lời chân thật này, xin mẹ khỏi bệnh.” Không bao lâu, bệnh của mẹ khỏi hẳn.
Theo sách, tích lưu truyền ở Sri Lanka.
🐍Cận sự Uttaravaḍḍhamāna và con trănVí dụ tránh vì đã thọ giới · Chú giải kinh Chánh Tri Kiến
Buổi sáng, ông đến Trưởng lão Buddharakkhita thọ quy y và ngũ giới rồi về cày ruộng. Đi tìm con bò lạc dọc ven núi, ông bị một con trăn lớn quấn chặt. Bên mình có con dao bén, ông định cắt cổ con trăn — rồi nhớ: “Sáng nay ta vừa thọ ngũ giới.” Ba lần định rút dao, ba lần dừng lại. Lần thứ ba ông nghĩ: “Ta cứ muốn giết vì ỷ có con dao” — và ném con dao ra xa, nguyện thà chết chứ không phạm giới. Con trăn từ từ buông ông ra, bò vào rừng.
Theo sách, dẫn Chú giải Trung Bộ, kinh Sammādiṭṭhi.
Năm cách cẩn trọng (saṃvara)
Giữ gìn thân, khẩu, ý không để ác tâm phát sinh có 5 cách, mỗi cách nương một pháp:
| Cẩn trọng | Nội dung | Nhờ pháp |
|---|---|---|
| Pātimokkhasaṃvara | Giữ 227 điều giới trong giới bổn tỳ-khưu trong sạch, trọn vẹn | Đức tin (saddhā) |
| Satisaṃvara | Cẩn trọng 6 môn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — không để phiền não sinh | Chánh niệm (sati) |
| Ñāṇasaṃvara | Quán xét khi dùng 4 vật dụng (y, thực phẩm, chỗ ở, thuốc), ngăn tham sân si | Trí tuệ (ñāṇa) |
| Khantisaṃvara | Gặp cảnh trái ý nghịch lòng mà sân không sinh, chỉ thiện tâm sinh | Nhẫn nại (khanti) |
| Vīriyasaṃvara | Bốn chánh cần: ngăn ác chưa sinh, diệt ác đã sinh, làm thiện chưa sinh được sinh, tăng trưởng thiện đã sinh; nuôi mạng thanh tịnh | Tinh tấn (vīriya) |
Người tại gia chưa giữ 227 giới, nhưng bốn cách sau vẫn dùng được hằng ngày: nhìn nghe có chánh niệm, ăn mặc có suy xét, nhịn được một câu nói nóng, và siêng năng bỏ ác làm lành.
Chữ sīla có những nghĩa gì?
Từ nghĩa “thói quen” mới có chữ sīlabbata: sống theo thói quen như bò, như chó mà ngoại đạo cho là đưa đến cõi trời, giải thoát. Chấp thủ như thế gọi là sīlabbatupādāna (giới cấm thủ) — một tà kiến mà bậc Nhập lưu đã diệt. Giới của Phật giáo không phải loại “thói quen” ấy.
Bốn tính chất của giới
Để nhận biết rõ một pháp, Chú giải xét bốn mặt. Áp vào giới:
| Tính chất | Của giới |
|---|---|
| Trạng thái lakkhaṇa | Giữ thân khẩu hành thiện đàng hoàng; làm nền, làm nơi nương cho mọi thiện pháp |
| Phận sự rasa | Diệt sự phạm giới; hỗ trợ mọi thiện pháp phát triển |
| Quả hiện hữu paccupaṭṭhāna | Thân làm điều thiện, khẩu nói điều thiện, ý nghĩ điều thiện |
| Nhân gần padaṭṭhāna | Hiri — tự hổ thẹn tội lỗi; ottappa — ghê sợ tội lỗi (sợ bậc trí chê, sợ khổ cõi ác) |
Nhìn vào chính mình: làm ác là thấy xấu hổ với phẩm giá của mình.
Nhìn ra ngoài: sợ người trí chê trách, sợ quả khổ trong bốn cõi ác.
Các loại giới — bản đồ của chủ đề này
Ngũ giới (Bài 2 – 7) · ngũ giới phạm hạnh và bát giới Ājīvaṭṭhamaka (Bài 8) · bát giới, cửu giới uposatha, thập giới (Bài 9).
Sa-di: 10 giới, 10 pháp hoại phẩm hạnh, 10 pháp hành phạt, 75 giới hành, 14 pháp hành. Tỳ-khưu: 4 thanh tịnh giới (Bài 10).
| 4 thanh tịnh giới của tỳ-khưu | Nội dung | Thanh tịnh nhờ |
|---|---|---|
| Pātimokkhasaṃvarasīla | 227 điều giới trong giới bổn (tính đủ theo Tạng Luật, sách ghi 91.805.036.000 điều) | Đức tin |
| Indriyasaṃvarasīla | Thu thúc 6 căn | Chánh niệm |
| Ājīvapārisuddhisīla | Nuôi mạng thanh tịnh | Tinh tấn |
| Paccayasannissitasīla | Quán xét khi dùng 4 vật dụng | Trí tuệ |
Ngoài ra có giới của tu nữ: bát giới uposatha là thường giới suốt đời, và thập giới. Sách nói rõ: quyển này giảng rộng giới người tại gia; giới xuất gia nhiều chi tiết nên chỉ tóm lược.
Giới trong một dòng
Chặng 2 đi vào từng điều của ngũ giới — thường giới của mọi người: chi pháp phạm giới, nặng nhẹ, và những trường hợp khó.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Ba pháp hành theo thứ tự nào? Mỗi pháp đối trị tầng phiền não nào?
Giới (phần đầu) đối trị phiền não thô biểu hiện ra thân khẩu; định (phần giữa) đối trị 5 triền cái; tuệ (phần cuối) diệt tận 7 tùy miên.
2Kể 4 pháp gọi là giới theo Paṭisambhidāmagga.
Tác ý (cetanā), chế ngự tâm sở (cetasika — chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng), cẩn trọng (saṃvara), không phạm (avītikkama).
3Tích cậu Cakkana và tích cận sự Uttaravaḍḍhamāna minh họa hai cách chế ngự nào? Khác nhau ở đâu?
Cakkana: gặp cảnh liền tránh (sampattavirati) — chưa thọ giới, tránh nhờ tâm bi và gia giáo. Uttaravaḍḍhamāna: tránh vì đã thọ giới (samādānavirati) — nhớ điều giới vừa thọ, ném dao, thà chết không phạm.
4Vì sao gọi giới là “cái đầu” và “mát mẻ”?
Cái đầu (sira): mất tay chân vẫn sống, mất đầu thì chết — không có giới thì mọi thiện tâm không có chỗ nương. Mát mẻ (sītala): phiền não làm thân khẩu nóng nảy; giữ giới chế ngự phiền não thô nên thân khẩu mát mẻ.
5Kể 4 thanh tịnh giới của tỳ-khưu và pháp làm cho mỗi giới thanh tịnh.
Giới bổn Pātimokkha — đức tin; thu thúc 6 căn — chánh niệm; nuôi mạng thanh tịnh — tinh tấn; quán xét 4 vật dụng — trí tuệ.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển III: Pháp-Hành Giới — Chương V: Pháp hành trong Phật giáo có 3 loại chính; thế nào gọi là pháp hành giới; pháp nào gọi là giới (4 pháp, tích cậu Cakkana, tích cận sự Uttaravaḍḍhamāna); ý nghĩa của giới; 4 tính chất của giới; các loại giới.
- Kinh điển: kinh Triền Phược (SN 1.23); kinh Sức Lực (SN 45.149).
- Luận và Chú giải: Paṭisambhidāmagga và Chú giải (phần Sīlamayañāṇaniddesa); Chú giải Trung Bộ (kinh Sammādiṭṭhi).
- SuttaCentral: bản Pāḷi Mahāsaṅgīti và bản dịch Việt của HT. Thích Minh Châu.