Ngũ giới là thường giới của mọi người
Ngũ giới (pañcasīla) là thường giới (niccasīla) chung của mọi người — không phân biệt già trẻ, trai gái, dân tộc. Có thọ hay không thọ, ai cũng có bổn phận giữ cho trong sạch: phạm điều nào là tạo ác nghiệp điều ấy; giữ trọn là tạo đại thiện nghiệp.
Sách lập luận: người đã sinh làm người thì tiền kiếp ít nhất cũng có ngũ giới trong sạch — vì không có giới thì không thể tái sinh làm người. Giữ ngũ giới trong kiếp này là giữ nhân phẩm vốn có từ khi đầu thai. Người tự giữ giới là người thiện trí; còn khuyên người khác cùng giữ giới thì là “người thiện trí hơn người thiện trí”.
Khi lỡ phạm giới vì dể duôi, người cận sự theo truyền thống Theravāda đến vị Trưởng lão sám hối rồi xin thọ lại quy y và ngũ giới. Nghi thức đầy đủ (kệ sám hối, lời xin thọ, 9 câu quy y, 5 điều giới, kệ khẳng định) đã học ở Chủ đề 2 · Bài 10. Nhiều người thì đổi ahaṃ → mayaṃ, yācāmi → yācāma, me → no; thầy dặn một người là sampādehi, nhiều người là sampādetha.
Năm điều nguy hiểm · năm điều lợi ích
Tại làng Pāṭaligāma, Đức Phật dạy dân làng:
| # | Người phạm giới | Người giữ giới |
|---|---|---|
| 1 | Tiêu hao tiền của rất nhiều vì sống phóng dật | Tiền của dồi dào vì sống không phóng dật |
| 2 | Tiếng dữ đồn xa | Tiếng tốt đồn xa |
| 3 | Vào hội chúng nào cũng sợ hãi, bối rối | Vào hội chúng nào cũng không sợ hãi, không bối rối |
| 4 | Chết với tâm hồn rối loạn | Chết với tâm hồn không rối loạn |
| 5 | Sinh vào khổ cảnh, ác thú, đọa xứ, địa ngục | Sinh vào thiện thú, thiên giới |
Các câu trong bảng theo bản dịch HT. Thích Minh Châu (DN 16, đoạn ở Pāṭaligāma).
Chú giải kinh Sakkapañha: “Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti, tattha nibbattanti.” — Người giới trong sạch muốn sinh vào cõi nào trong sáu cõi trời dục giới thì sinh vào cõi ấy. Sách nối điều này với lợi ích 4 và 5: lâm chung tâm tỉnh táo nên chọn được cảnh tái sinh.
Nghĩa từng chữ của điều giới thứ nhất
Chết vì hết tuổi thọ, hoặc mãn nghiệp hỗ trợ, hoặc cả hai. Ai rồi cũng chết như vậy.
Chúng sinh còn có thể sống tiếp mà bị người khác cắt đứt dòng sinh mạng trước thời hạn.
Năm chi pháp phạm giới sát sinh
Nguyên tắc chung cho cả năm giới: mỗi điều giới có các chi pháp. Hội đủ chi pháp thì phạm; thiếu một chi thì không gọi là phạm điều giới ấy.
| Pāḷi | Chi pháp |
|---|---|
| 1. Pāṇo | Chúng sinh có sinh mạng |
| 2. Pāṇasaññitā | Biết rõ đó là chúng sinh có sinh mạng |
| 3. Vadhakacittaṃ | Tâm muốn giết hại |
| 4. Payogo | Cố gắng giết hại |
| 5. Tena maraṇaṃ | Chúng sinh ấy chết do sự cố gắng ấy |
Năm chi pháp là “thước đo” để tự xét, không phải để tìm kẽ hở. Thiếu một chi thì không phạm điều giới, nhưng tâm sân, tâm hại vẫn là bất thiện — như trường hợp con chó ở Phần 7.
Giết hại là cắt đứt cái gì?
“Chúng sinh” là danh từ chế định (paññatti); theo chân nghĩa chỉ có tâm, tâm sở, sắc pháp — năm uẩn. Trong đó có hai “mạng quyền”:
Thuộc sắc pháp, do nghiệp sinh, bảo hộ thân trong một kiếp. Người sát sinh chỉ cắt đứt được cái này; thân không còn nó thì thành xác chết.
Tâm sở đồng sinh với tâm, bảo hộ danh pháp từ kiếp này sang kiếp khác — không ai cắt đứt được; chỉ chấm dứt khi bậc A-la-hán Niết-bàn.
Ví dụ của sách: con ếch bên hồ Gaggarā đang nghe giọng Đức Phật thì bị người chăn bò chống gậy đè chết — nó sinh làm thiên tử Maṇḍūka (Chuyện Thiên cung). Ngài Mahāmoggallāna bị cướp đánh nát thân vẫn dùng thần thông ráp thân lại, về đảnh lễ Đức Phật rồi mới Niết-bàn.
Hai cách tác ý · sáu cách cố gắng
| Cách cố gắng (payoga) | Ví dụ theo sách |
|---|---|
| 1. Tự tay giết | Bằng thân |
| 2. Sai khiến | Bằng lời nói, chữ viết, ra hiệu (khẩu) |
| 3. Phóng ném | Lao, dao, tên, súng |
| 4. Làm phương tiện lâu dài | Đào hầm, đặt bẫy, rèn gươm, đúc súng đạn, bom, thuốc độc — khi có người dùng nó giết hại thì người làm ra cũng phạm |
| 5. Bùa chú | Phù phép, trù ếm |
| 6. Thần thông | Dùng phép thuật của mình |
Ác nghiệp nặng · nhẹ
cố gắng nhiều hay ít
của chúng sinh bị hại
Giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán là ác nghiệp vô gián (ānantariyakamma): chết rồi chắc chắn tái sinh đại địa ngục Avīci, không nghiệp nào ngăn được.
| Trường hợp (theo sách) | Vô gián? |
|---|---|
| Đêm tối tưởng là kẻ trộm, giết nhầm cha (mẹ) | Có — người con ân hận suốt đời vì đã giết nhầm |
| Con bị bỏ rơi, không biết cha mẹ, giết rồi mới biết đó là cha (mẹ) | Có |
| Cha hay mẹ đã đổi giới tính | Có — vẫn là cha, là mẹ |
| Cha hoặc mẹ là loài súc sinh (như Sīhabāhu, đạo sĩ Migasiṅga) | Không — nhưng là ác nghiệp sát sinh nặng |
| Đánh trọng thương một hành giả phàm nhân; vị ấy hành thiền tuệ, chứng A-la-hán rồi Niết-bàn vì vết thương | Có — tội giết bậc A-la-hán |
Hỏi đáp: phạm hay không phạm?
Sách đem 5 chi pháp áp vào các trường hợp thường gặp:
| Trường hợp | Phạm? | Vì sao |
|---|---|---|
| Đi chợ mua thịt, cá đã chết | Không | Không có chi pháp nào |
| Chọn con tôm, cá, gà còn sống, bảo người bán làm thịt | Có — cả người bán lẫn người mua | Đủ 5 chi (người mua sai khiến) |
| Đầu bếp giết gà, cá làm món ăn cho chủ | Đầu bếp có; chủ có nếu đã bảo mua con sống về làm | Chủ không biết gì thì không có chi nào |
| Vô ý đóng cửa làm chết con thằn lằn | Không | Thiếu tâm muốn giết |
| Giận, đánh con chó bị thương nặng; lần sau chỉ xua đuổi, trúng vết thương cũ nên nó chết | Phạm ở lần thứ nhất | Lần hai chỉ có tâm xua đuổi |
| Dùng thuốc diệt muỗi, sâu bọ | Có | Đủ 5 chi |
| Dùng thuốc diệt vi khuẩn, chặt cây cỏ | Không | Theo sách: vi khuẩn, cây cỏ do thời tiết và vật thực sinh, không có sắc mạng quyền do nghiệp, không có tâm thức |
| Uống thuốc ngừa thai | Không | Chưa có chúng sinh |
| Uống thuốc với tâm muốn phá thai | Có — sách gọi là tội giết con | Ngay khi tái sinh đã có đủ 5 uẩn: tâm tái sinh và 3 sắc (thân, tính, ý vật) |
| Sẩy thai ngoài ý muốn | Không | Thiếu tâm muốn giết |
Sách nói giới sát sinh rất vi tế và đa dạng; muốn hiểu sâu nên học giới pārājika về sát nhân trong Tạng Luật.
Tự sát và hy sinh sinh mạng
Sách xét theo 5 chi pháp: chi thứ hai — “biết rõ chúng sinh khác có sinh mạng” — không áp vào chính mình, nên người tự sát không đủ chi pháp phạm điều giới sát sinh. Sách dẫn trường hợp Trưởng lão Channa (Tương Ưng Bộ, kinh Channa): bệnh đau dữ dội, Ngài dùng dao tự kết liễu; trước khi chết Ngài hành thiền tuệ, chứng A-la-hán đồng thời Niết-bàn (jīvitasamasīsī). Đây là kiếp chót của Ngài.
Nhưng sách nhấn mạnh ngay sau đó: không phạm giới sát sinh không có nghĩa là vô hại. Người tự sát vì sân tâm, chán đời, tuyệt vọng thì ác nghiệp trong sân tâm ấy, nếu có cơ hội, cho quả tái sinh trong cõi ác. Đức Phật dạy trong kinh Ví Dụ Tấm Vải: “Citte saṅkiliṭṭhe, duggati pāṭikaṅkhā” — “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, cõi ác chờ đợi một tâm cấu uế” (MN 7, HT. Thích Minh Châu dịch).
Nếu bạn hay người thân đang có ý nghĩ làm hại bản thân, xin đừng ở một mình với nó: hãy nói ngay với người bạn tin cậy, người nhà, vị thầy, hoặc gặp bác sĩ; khi khẩn cấp hãy gọi 115. Thân người khó được — như con rùa mù gặp lỗ hổng tấm ách giữa biển — là chỗ để giữ giới và tu tập.
Hy sinh sinh mạng vì mục đích cao thượng
Cướp trói Ngài bằng dây rừng tươi còn dính gốc. Lửa rừng lan tới; giật đứt dây thì phạm giới pācittiya về cây cỏ. Ngài nghĩ: “Hôm nay tránh được chết, sau này cũng phải chết” — giữ giới, hành thiền tuệ, chứng A-la-hán rồi Niết-bàn trong lửa.
Để thành tựu ba-la-mật bậc thượng, Bồ-tát Chánh Đẳng Giác hy sinh sinh mạng với đại thiện tâm thanh cao — không gọi là phạm giới sát sinh.
Cách tự xét một hành động
Bài 3 tiếp tục với giới thứ hai và thứ ba: trộm cắp (25 cách trộm) và tà dâm.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Vì sao ngũ giới gọi là thường giới? Người chưa thọ giới có phải giữ không?
Vì là giới chung của mọi người, không phân biệt ai. Có thọ hay không, phạm điều nào cũng là tạo ác nghiệp điều ấy, nên ai cũng có bổn phận giữ.
2Kể 5 chi pháp phạm giới sát sinh.
Chúng sinh có sinh mạng; biết rõ là chúng sinh có sinh mạng; tâm muốn giết; cố gắng giết; chúng sinh ấy chết do sự cố gắng ấy.
3Người sát sinh cắt đứt được cái gì, và không cắt đứt được cái gì?
Cắt đứt sắc mạng quyền (thuộc thân, trong một kiếp); không cắt đứt được danh mạng quyền (tâm sở, tiếp nối kiếp này sang kiếp khác).
4Chọn con cá còn sống, bảo người bán làm thịt: ai phạm? Mua cá đã chết sẵn thì sao?
Người bán và người mua đều phạm (người mua sai khiến, đủ 5 chi). Mua cá đã chết sẵn thì không có chi pháp nào, không phạm.
5Sách phân tích tự sát thế nào? Lời cảnh báo kèm theo là gì?
Thiếu chi “biết chúng sinh khác có sinh mạng” nên không đủ chi pháp phạm giới sát sinh. Nhưng nếu do sân tâm, chán đời, tuyệt vọng thì ác nghiệp ấy có thể cho quả tái sinh cõi ác — “cõi ác chờ đợi một tâm cấu uế” (MN 7).
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển III: Pháp-Hành Giới — Phần I, 1. Ngũ giới là thường giới: quả khổ của người phạm giới, quả báu của người có giới, nghi thức thọ quy y và ngũ giới; giảng giải điều giới sát sinh (chi pháp, sát hại nghĩa là gì, 2 cách tác ý, nặng nhẹ, tự sát — kinh Channa, những trường hợp liên quan đến sự chết, phạm – không phạm, ác nghiệp trọng tội, giết cha mẹ, A-la-hán).
- Kinh điển: kinh Đại Bát-niết-bàn (DN 16, đoạn Pāṭaligāma); kinh Ví Dụ Tấm Vải (MN 7); kinh Channa (Tương Ưng Bộ, Thiên Sáu Xứ); Chuyện Thiên cung (Maṇḍūkadevaputtavimāna).
- Chú giải và luận: Chú giải kinh Sakkapañha (DN 21); Visuddhimagga, phần Sīlaniddesa.
- SuttaCentral: bản Pāḷi Mahāsaṅgīti và bản dịch Việt của HT. Thích Minh Châu.
Ghi chú: phần về tự sát trình bày đúng phân tích của sách theo chi pháp; lời nhắn tìm sự giúp đỡ do trang thêm vào. Chi tiết con rùa mù theo kinh Lỗ Khóa Ách (SN 56.47).