Bhāvanā — pháp hành thiền
Có trong và cả ngoài Phật giáo, có trước khi Đức Phật ra đời. Bốn mươi đề mục; dẫn đến năm bậc thiền sắc giới, bốn bậc thiền vô sắc giới, năm phép thần thông thế gian. Quyển IX.
Chỉ có trong Phật giáo, từ khi Đức Phật Chánh Đẳng Giác xuất hiện. Dẫn đến chứng ngộ Tứ Thánh Đế, Thánh đạo, Thánh quả, Niết-bàn. Quyển X — từ Bài 7.
Đức Bồ-tát từng học thiền định với hai vị đạo sư, chứng đến tầng vô sắc cao nhất mà thấy chưa phải giải thoát; rồi khổ hạnh, rồi theo trung đạo thành Phật — đã học ở Chủ đề 1 · Bài 4. Năm chi thiền cũng đã gặp ở Chủ đề 4 · Bài 3.
Ba nghĩa của samatha
| Định nghĩa | Nghĩa | Áp dụng cho |
|---|---|---|
| Kilese sametī’ti samatho | Làm lắng phiền não — chế ngự năm pháp chướng ngại | Phàm nhân tam nhân, từ lúc bắt đầu đến khi chứng sơ thiền |
| Cittaṃ sametī’ti samatho | Làm cho tâm định vững trong một đối tượng | Bậc A-la-hán thuần quán (chưa có thiền) nay tu thiền định |
| Vitakkādi oḷārikadhamme… | Làm lắng các chi thiền thô (hướng tâm, quan sát…) | Người đã có sơ thiền, tu lên các bậc thiền cao hơn |
Trong cả ba nghĩa, chi pháp của samatha là nhất tâm tâm sở (ekaggatā).
Năm chi thiền chế ngự năm pháp chướng ngại
| Chi thiền | Chế ngự pháp chướng ngại |
|---|---|
| Hướng tâm — vitakka | Buồn chán, buồn ngủ — thīna-middha |
| Quan sát — vicāra | Hoài nghi — vicikicchā |
| Hỷ — pīti | Sân hận — byāpāda |
| Lạc — sukha | Phóng tâm, hối hận — uddhacca-kukkucca |
| Nhất tâm — ekaggatā | Tham dục — kāmacchanda |
Năm pháp chướng ngại (nīvaraṇa) là bảy bất thiện tâm sở thuộc phiền não bậc trung. Thiền định chỉ chế ngự chúng bằng cách đè nén (vikkhambhanapahāna) — như đá đè cỏ; chưa diệt tận gốc. Diệt tận là việc của Thánh đạo tuệ trong thiền tuệ.
Ngồi thiền mà buồn ngủ — đó là thīna-middha; nghĩ chuyện này chuyện kia — uddhacca; nghi “mình tập có đúng không” — vicikicchā. Gọi đúng tên chướng ngại là bước đầu để không bị nó dắt đi.
Năm bậc thiền sắc giới — bỏ dần chi thiền thô
| Bậc thiền | Chế ngự | Còn các chi thiền |
|---|---|---|
| Sơ thiền | Năm pháp chướng ngại | Hướng tâm · quan sát · hỷ · lạc · nhất tâm |
| Nhị thiền | Hướng tâm | Quan sát · hỷ · lạc · nhất tâm |
| Tam thiền | Quan sát | Hỷ · lạc · nhất tâm |
| Tứ thiền | Hỷ | Lạc · nhất tâm |
| Ngũ thiền | Lạc (thay bằng xả) | Xả · nhất tâm |
Tâm chưa đạt an định, còn là dục giới thiện tâm gần đến an định.
Tâm đã đạt an định — đã chứng thiền sắc giới.
Bốn mươi đề mục thiền định — bảy nhóm
| # | Nhóm | Số đề mục | Học ở |
|---|---|---|---|
| 1 | Hình tròn kasiṇa — đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, ánh sáng | 10 | Bài 2 |
| 2 | Tử thi bất tịnh — asubha | 10 | Bài 3 |
| 3 | Tùy niệm — anussati: Phật, Pháp, Tăng, giới, thí, chư thiên, an tịnh, sự chết, 32 thể trược, hơi thở | 10 | Bài 3–4 |
| 4 | Vô lượng tâm — từ, bi, hỷ, xả | 4 | Bài 5 |
| 5 | Vật thực đáng nhờm — āhāre paṭikūlasaññā | 1 | |
| 6 | Phân tích tứ đại — catudhātuvavatthāna | 1 | |
| 7 | Vô sắc — āruppa | 4 |
Bốn đề mục vô sắc mỗi đề mục chỉ dẫn đến một bậc thiền vô sắc riêng: không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Ba loại nimitta — từ đề mục đến quang ảnh
Ví dụ với đề mục đất: ban đầu nhìn vòng tròn đất thật (đề mục ban đầu); nhắm mắt vẫn thấy rõ hình vòng đất ấy trong tâm (thô ảnh); thô ảnh trở nên trong sáng như gương, không còn vết của đất (quang ảnh). Bài 2 sẽ đi qua từng bước.
Ba bhāvanā, ba samādhi
| Tâm hành (bhāvanā) | Định (samādhi) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Parikammabhāvanā — tâm hành ban đầu | Sơ định — parikammasamādhi | Cả 40 đề mục đều có |
| Upacārabhāvanā — tâm hành cận thiền | Cận định — upacārasamādhi | 10 đề mục chỉ đạt đến đây (tùy niệm Phật, Pháp, Tăng, giới, thí, chư thiên, an tịnh, sự chết; vật thực; tứ đại) |
| Appanābhāvanā — tâm hành chứng thiền | An định — appanāsamādhi | 30 đề mục dẫn đến chứng các bậc thiền |
Người tại gia niệm ân đức Phật trước giờ ngủ, quán sự chết mỗi sáng — dù chỉ đến cận định, tâm cũng đã an hơn, phiền não lắng xuống. Thiền định không phải chỉ dành cho người vào rừng.
Quả của thiền định
Giữ được đến lâm chung, sinh làm phạm thiên ở 15 tầng trời sắc giới (trừ cõi vô tưởng) tương xứng. Người chứng đủ năm bậc thì thiền thứ năm ưu tiên cho quả: cõi Quảng quả, tuổi thọ 500 đại kiếp.
Sinh làm phạm thiên ở 4 tầng vô sắc; cao nhất là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tuổi thọ 84.000 đại kiếp.
Dù sống lâu đến 84.000 đại kiếp, phạm thiên vẫn còn trong luân hồi. Vì vậy thiền định quý nhất khi làm nền cho thiền tuệ — điều sẽ học ở nửa sau chủ đề.
Tấm bản đồ của thiền định
Bài 2 đi từng bước với đề mục đất: cách làm vòng tròn đất, bảy điều thuận lợi, mười điều khéo léo để chứng an định, năm sự thuần thục.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Bhāvanā nghĩa là gì? Hai loại bhāvanā khác nhau thế nào?
Làm cho thiện pháp bậc cao sinh khởi và tăng trưởng. Thiền định có cả ngoài Phật giáo, dẫn đến các bậc thiền, thần thông; thiền tuệ chỉ có trong Phật giáo, dẫn đến Thánh đạo, Niết-bàn.
2Nêu năm chi thiền và pháp chướng ngại mỗi chi chế ngự.
Hướng tâm – buồn chán buồn ngủ; quan sát – hoài nghi; hỷ – sân hận; lạc – phóng tâm hối hận; nhất tâm – tham dục.
3Kể bảy nhóm của bốn mươi đề mục.
10 kasiṇa, 10 bất tịnh, 10 tùy niệm, 4 vô lượng tâm, 1 vật thực đáng nhờm, 1 phân tích tứ đại, 4 vô sắc.
4Ba loại nimitta là gì?
Đề mục ban đầu (parikamma), thô ảnh tương tự hiện trong tâm (uggaha), quang ảnh trong sáng (paṭibhāga).
5Vì sao thiền định quý nhất khi làm nền cho thiền tuệ?
Vì thiền định chỉ đè nén phiền não; quả cao nhất vẫn là cõi phạm thiên còn trong luân hồi. Diệt tận phiền não, chứng Niết-bàn là nhờ thiền tuệ.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển IX: Pháp-Hành Thiền-Định — Định nghĩa bhāvanā; Samatha: ba định nghĩa, năm chi thiền, năm pháp chướng ngại, hai loại samatha; pháp hành thiền định có hai phần: đối tượng (40 đề mục), tâm biết đối tượng (ba nimitta, ba bhāvanā, ba samādhi).
- Kinh điển: Pháp Cú 282, HT. Thích Minh Châu dịch (budsas.org).
Ghi chú: phần trang học chỉ giới thiệu lý thuyết; muốn thực hành thiền định, sách khuyên nên tìm đến vị thiền sư có kinh nghiệm để được hướng dẫn.