Mười đề mục tử thi bất tịnh
Asubha là “không tốt đẹp”. Ở đây chỉ sự biến đổi của thân người sau khi chết, qua mười trạng thái:
| # | Pāḷi | Trạng thái |
|---|---|---|
| 1 | Uddhumātaka | Trương phình, sau khi chết 2–3 ngày |
| 2 | Vinīlaka | Đổi màu tím bầm lẫn đỏ, trắng |
| 3 | Vipubbaka | Rỉ nước vàng |
| 4 | Vicchiddaka | Bị đứt làm hai phần |
| 5 | Vikkhāyitaka | Bị thú hoang, chim chóc ăn dở |
| 6 | Vikkhittaka | Các phần thân rời rải rác |
| 7 | Hatavikkhittaka | Bị vũ khí làm rời thành nhiều mảnh |
| 8 | Lohitaka | Thấm máu |
| 9 | Puḷuvaka | Có dòi bọ |
| 10 | Aṭṭhika | Chỉ còn xương |
Mười đề mục bất tịnh có đối tượng thô, luôn cần đến chi thiền hướng tâm (vitakka), nên chỉ dẫn đến sơ thiền. Muốn lên nhị thiền, hành giả đổi sang đề mục khác — chẳng hạn lấy màu nổi rõ nhất trên đề mục ấy làm kasiṇa màu.
Cách quán xét đề mục bất tịnh
Hành giả niệm thầm: “Uddhumātakaṃ paṭikūlaṃ…” — “Tử thi trương phình này thật đáng nhờm…”. Nếu lâu mà thô ảnh chưa hiện, sách dạy quán xét thêm:
Màu da (vaṇṇato), tuổi (liṅgato), hình dáng từng phần (saṇṭhānato), hướng trên dưới (disato), chỗ nằm (okāsato), giới hạn từ đầu đến chân (paricchedato).
14 chỗ khớp nối (sandhito), các lỗ (vivarato), chỗ lõm (ninnato), chỗ lồi (thalato), toàn thể (samantato).
Người làm nghề liên quan đến tử thi tiếp xúc lâu năm mà không có thô ảnh — vì đã quen, không còn sợ. Nên sách dạy hành giả không tự tay đụng chạm, cần di chuyển thì nhờ người khác.
Những lưu ý quan trọng
Thô ảnh của đề mục bất tịnh hiện trong tâm lúc đi, đứng, ngồi, nằm — đó là kết quả tốt của sự tu tập. Người hay sợ mà không hiểu điều này dễ tưởng mình bị “ma theo”, mất ngủ, sinh bệnh. Vì vậy người có tánh hay sợ cần gần gũi vị thiền sư, được chỉ dạy rõ ba nimitta, và trình pháp khi thô ảnh hiện.
| Dễ nhầm | Thật ra là |
|---|---|
| Nhìn kỹ rồi cố nhớ lại hình ảnh | Vẫn là đề mục ban đầu — chỉ là tưởng tâm sở ghi nhớ |
| Hình ảnh tự hiện mà không cần nhớ | Mới là thô ảnh (uggahanimitta) |
Mười đề mục tử thi — thô ảnh dễ phát sinh.
Thân mình, thân người khác đang sống: chỗ sưng, vết thương, mụn nhọt… Khó có thô ảnh, nhưng bậc thiện trí thường tu tập.
Tử thi bất tịnh cũng là đối tượng của thiền tuệ: chín cảnh nghĩa địa trong phần thân niệm xứ của Kinh Đại Niệm Xứ — sẽ học ở Bài 9.
Mười đề mục tùy niệm
Anussati là niệm đi niệm lại liên tục; chi pháp là niệm tâm sở đồng sinh với dục giới thiện tâm.
| Đề mục | Đối tượng | Đạt đến |
|---|---|---|
| 1–3. Buddha · Dhamma · Saṃgha | 9 ân đức Phật · 6 ân đức Pháp · 9 ân đức Tăng | Cận định |
| 4. Sīlānussati | Giới trong sạch của mình | |
| 5. Cāgānussati | Sự bố thí của mình | |
| 6. Devatānussati | Năm pháp chư thiên có nơi mình | |
| 7–8. Upasama · Maraṇa | Niết-bàn tịch tịnh · sự chết | |
| 9. Kāyagatāsati | 32 thể trược trong thân | Sơ thiền |
| 10. Ānāpānassati | Hơi thở vào, hơi thở ra | Năm bậc thiền |
Niệm sự chết, thân hành niệm và niệm hơi thở được học ở Bài 4.
Niệm ân đức Phật, Pháp, Tăng
Trước hết phải học hiểu rõ ý nghĩa và chi pháp của từng ân đức — đã học ở Quy y · Bài 1–3 (Phật), Bài 4 (Pháp), Bài 5 (Tăng). Rồi ngồi nghiêm trang trước tượng Phật, cội Bồ-đề hoặc nơi thanh vắng.
“Itipi so Bhagavā Arahaṃ, Sammāsambuddho… Buddho, Bhagavā.”
“Itipi so Bhagavā Arahaṃ…” — chọn một câu, niệm trăm lần, ngàn lần.
“Arahaṃ… Arahaṃ…” hoặc “Buddho… Buddho…”.
Ân đức Phật sâu rộng vô lượng, tâm không thể định yên ở một điểm, nên chỉ đến cận định. Quả báu theo sách: được nhiều người kính trọng, tâm trong sạch, lâm chung tỉnh táo, tái sinh người hoặc chư thiên tam nhân, nhiều trí tuệ, kiếp sau có duyên gặp Phật nghe pháp.
Niệm giới trong sạch của mình
| Giới không trong sạch | Ví như | Ví dụ với ngũ giới |
|---|---|---|
| Bị đứt — khaṇḍa | Tấm vải đứt đầu, đứt cuối | Phạm giới 1 hoặc giới 5 |
| Bị thủng — chidda | Tấm vải thủng lỗ giữa | Phạm một giới ở giữa |
| Bị đốm — sabala | Con bò lấm chấm | Phạm giới cách quãng (2 và 4) |
| Bị vá — kammāsa | Con bò có vệt vá | Phạm giới liền nhau ở giữa |
Bốn tính chất này đã học ở Chủ đề 3 · Giới · Bài 5.
Trước khi niệm, phải có giới thật trong sạch, giữ giới không mong cầu quả báu thế gian, tự mình và bậc trí không chê trách được. Đề mục này chỉ đến cận định, nhưng giới là nền của mọi thiện pháp, từ dục giới đến siêu tam giới.
Niệm bố thí và niệm năm pháp chư thiên
Đề mục niệm thí là phước bố thí của chính mình, đủ ba tính chất: vật thí hợp pháp; tác ý đủ ba thời — trước, đang, sau khi thí đều hoan hỷ (đã học ở Phước thiện · Bài 3); thoát khỏi tâm bủn xỉn, không bị tham ái, ngã mạn, tà kiến chen vào.
| Năm pháp chư thiên | Nghĩa |
|---|---|
| Saddhā | Đức tin trong sạch nơi Tam bảo, tin nghiệp và quả |
| Sīla | Giới trong sạch trọn vẹn |
| Suta | Đa văn, học nhiều hiểu rộng giáo pháp |
| Cāga | Bố thí với tâm trong sạch |
| Paññā | Trí tuệ hiểu biết giáo pháp |
Hành giả suy xét: “Chư thiên các cõi trời dục giới, chư phạm thiên các tầng sắc giới nhờ đủ đức tin, giới, đa văn, bố thí, trí tuệ như thế nào mà tái sinh về đó — nay ta cũng có những pháp ấy.” Đối tượng là pháp của mình, chư thiên chỉ là người làm chứng.
Niệm an tịnh — thật tánh tịch tịnh Niết-bàn
Upasama là tịch tịnh: Niết-bàn tịch tịnh khỏi mọi phiền não và ngũ uẩn. Niết-bàn là pháp vô vi, không bị cấu tạo bởi bốn nhân duyên (nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực), là pháp cao thượng nhất trong các pháp hữu vi và vô vi.
Sách kể 29 đức tính của Niết-bàn để hành giả tìm hiểu rõ trước khi niệm. Cũng như niệm Phật, niệm giới, đề mục này thuộc nhóm chỉ đến cận định.
Hai loại thuốc cho tâm
Thấy thân đổi khác — làm lắng tham dục nơi sắc thân. Chỉ đến sơ thiền.
Nhớ điều cao quý — nuôi đức tin và hoan hỷ. Đến cận định, làm nền cho thiền tuệ.
Bài 4 học ba đề mục tùy niệm còn lại: niệm sự chết, thân hành niệm 32 thể trược, và niệm hơi thở vào ra — đề mục Đức Bồ-tát dùng trong đêm thành đạo.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Vì sao đề mục bất tịnh chỉ dẫn đến sơ thiền?
Vì đối tượng thô, luôn cần chi thiền hướng tâm (vitakka); nhị thiền trở lên đã bỏ hướng tâm.
2Vì sao người hay sợ cần gần vị thiền sư khi tập bất tịnh?
Vì thô ảnh hiện thường xuyên dễ bị hiểu lầm là “ma theo”, sinh sợ hãi, mất ngủ, bệnh; thiền sư giải thích ba nimitta và hướng dẫn tiến lên quang ảnh.
3Kể ba cách niệm ân đức Phật.
Niệm cả bài kệ “Itipi so…”, tách từng câu “Itipi so Bhagavā Arahaṃ…”, niệm một danh hiệu “Arahaṃ… Buddho…”.
4Cận định của niệm Phật làm nền cho thiền tuệ như thế nào?
Lấy chính tâm cận định ấy làm đối tượng, thấy nó chỉ là danh pháp nương sắc pháp, là ngũ uẩn, rồi thấy sinh diệt, vô thường, khổ, vô ngã.
5Năm pháp chư thiên là gì? Đối tượng niệm là của ai?
Đức tin, giới, đa văn, bố thí, trí tuệ. Đối tượng là năm pháp ấy có nơi chính mình; chư thiên chỉ làm chứng.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển IX: Pháp-Hành Thiền-Định — 10 đề mục tử thi bất tịnh (cách thực hành, quán xét, lưu ý, hai pháp hành); 10 đề mục niệm niệm: Buddhānussati, Dhammānussati, Saṃghānussati (phương pháp, hai giai đoạn, quả báu), Sīlānussati, Cāgānussati, Devatānussati, Upasamānussati.
- Kinh điển: Tăng Chi Bộ, Phẩm Một Pháp – Niệm Phật (AN 1.296–305), HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral).
Ghi chú: phần mô tả mười đề mục tử thi đã được viết nhẹ lại, lược bớt những chi tiết ghê sợ trong sách; hình minh họa không vẽ thi thể. Người muốn tập đề mục bất tịnh nên có thiền sư hướng dẫn trực tiếp.